Gerçeğin Tokadı: Kabul Kararlılık Terapisi

Russ Harris- ACT (Acceptance and Commitment Therapy)

ACT terapisti olan Russ Harris’in Gerçeğin Tokadı kitabını birlikte inceleyeceğiz. Kitap ACT’nin temel ilkelerini anlaşılır şekilde ele almaktadır. Kitapta anda kalmaya, duygulara yer açmaya, şefkat göstermeye yönelik pek çok egzersiz bulunmaktadır. Aynı zamanda yazar kendi hayatındaki tecrübelerini de açık yüreklilikle paylaşarak okuyucuya olumlu bir rol model olmaktadır.

Yazarın kendi deneyimlerini paylaşması bu yoldan daha önce başka birilerinin de geçtiğini ve çeşitli zorluklarla karşılaşmasına rağmen yine de vazgeçmediğini göstererek okuyucuya da cesaret vermektedir. Kitap bireyin amaçlarını keşfetmesi ve amaçları doğrultusunda eylemlerini yönlendirmesi noktasında da etkili yöntemler sunmaktadır.

Öncelikle kısaca üçüncü dalga yaklaşımlardan olan ACT’nin baş harflerine bakarak yaklaşımın amaçlarını anlamaya çalışalım.

A- Acceptance of your thoughts and feelings, be present (duygu ve düşüncelerini kabul et ve anda ol)

CChoose a valued direction (değer odaklı bir eylem)

TTake action (harekete geç)

Duygu ve düşüncelerimizi fark edip kabullendiğimiz ve anda kalma becerilerimizi geliştirdiğimiz, değerlerimizi belirleyip o noktada eylemlere karar kıldığımız ve bu eylemlerimizi gerçekleştirmeye yönelik harekte geçtiğimiz bir yaklaşım olarak özetleyebiliriz.

Harris’e göre gerçeğin tokadıyla farklı biçimlerde karşılaşırız: Sevdiğimiz bir yakınımızın kaybı, başarısızlık, ciddi bir hastalık, doğal afetler… Bizi şaşkınlığa uğratıp dengemizi bozabilirler. Gerçeğin tokadı ani ve istenmediktir lakin tokat yalnızca başlangıçtır. Sonrası ise bizim için daha zorlu olandır. Yazar tokatla sarsıldıktan sonra karşımıza bir açık çıktığını belirtir ve bu açığı beklenti açığı olarak adlandırır. Tokat anlıktır, etkisi kısa bir zaman zarfında aşılabilir lakin beklenti açığının ne kadar uzun soluklu olacağı çeşitli etmenlere göre değişiklik gösterebilmektedir.

Kitapta bahsedilen beklenti açığı kavramını Rogers’ın ideal benlik ve gerçek benlik arasındaki fark durumunun daha geniş ölçekli bir bakışı olarak düşünmekteyim. Harris kişinin içinde bulunduğu gerçeklik ile sahip olmak istediği gerçeklik arasındaki fark yani beklenti açığı arttıkça bireyin bocalamaya başlayacağını söyler tıpkı Rogers’ın ideal benlik ile gerçek benlik arasındaki fark arttıkça bireyin anksiyete, depresyon gibi çeşitli durumlar gösterebilir dediği gibi. İdeal benlik ile gerçek benlik ne kadar uyumluysa birey de o ölçüde sağlıklı ve uyumlu olur tıpkı beklenti açığının olmadığı, küçük olduğu, beklenti açığını kolayca kapatabildiğimiz durumlar gibi.

Zaman zaman yaşadığımız olaylarla çok bütünleştiğimiz ve önümüzü göremediğimiz anlar olur (ACT’de bu durumabirleşme denilmektedir). Bir anda tüm hayatımızı o olay kaplar ve diğer işlerimizi devam ettirmek bizim için zorlaşır. Böyle durumlarda olaylarla, duygularla kendimiz arasına mesafe koymak faydalı olacaktır (ACT’de bu duruma ayrışma denilmektedir). Ayrışma gerçekleştiğinde düşünceleri, olayları gerçekte olduğu haliyle görebiliriz. Birleşme halindeyken sorun=birey (birey sorunun kendisi) olur. Ayrışma durumunda ise sorun yine vardır ama kişiye yapışmış ve diğer tüm özelliklerini kapatan halde değildir. Kitapta birleşme durumunun zaman zaman tanısal etiketler noktasında da gerçekleştiğine değinilmektedir. Tabii ki eğer birleşme bireyin hayatında olumlu bir değişiklik gerçekleşmesini sağlıyorsa bu konuyu sorun olarak ele almayız (çözüm odaklı yaklaşımın bozulmadıysa tamir etme anlayışı gibi) ama ne yazık ki genelde tanılarla birleşme bireylerin hayatında olumsuz etkilere sebep oluyor. Okullarda ben hiperaktifim ne yapayım diyen tanısıyla birleşmiş pek çok çocukla karşılaşabiliyoruz. Sonra da bu durum yazarın da ifade ettiği gibi kendini gerçekleştiren kehanete dönüşüyor.

Toplum olarak değerlere oldukça önem vermekteyiz ve değerlerimiz hayatımızı şekillendirmektedir. Kitabı okurken ne kadar değerlerimize yönelik yaşadığımızı sorgulamaktan kendimi alıkoyamadım. Kaybetmeye başladığımız değerlerimizi tekrar hatırlayıp yaşamımızı o değerlere yönelik olarak şekillendirmeliyiz. Kitabı okurken değerlerinizi gözden geçiriyor ve değerlerinizi baz alarak hedeflerinizi belirliyorsunuz.                                                                                                                                            

Anda kalmak ACT’nin önemli kavramlarından biridir. İçinde bulunduğumuz çağda pek çok uyarana maruz kalmaktayız. X uygulamasından gelen Y adedince mesaj… Bu uyaran çokluğu dikkatimizi bir noktaya kenetlememizi oldukça zorlaştırmaktadır.

  • Dikkatimizi belirli süre zarfında takip etmemiz ve dağıldığı anları fark edip “İşte şimdi dikkatimi tekrar toparlamalıyım” diyerek dikkatinizi tekrardan uğraşmakta olduğunuz işe yöneltebilirsiniz.
  • Dikkatinizi seyredebilir ve hangi noktalarda andan koptuğunuzu fark etmeye yönelik çalışmalar yapabilirsiniz. Belki sizde ilk denemelerinizde benim gibi zorlanabilirsiniz ama zamanla anda kalabilme becerinizdeki gelişimi fark ettikçe bu becerileriniz üzerine çalışmak daha da kolaylaşacak.
  • Dikkat ve anda kalma becerilerinizi geliştirmek istiyorsanız kitaptaki diğer egzersizleri de inceleyebilirsiniz.

Beklenti açığı yaratan bir durumla karşılaştığımızda belirli bir süre o durumla ilgili düşünmeye başlarız. Geleceğe yönelik olumsuz durumları tasavvur etmeye başlayabiliriz daha sonra da bu duruma yönelik çözüm yollarını düşünürüz. Belirli bir miktar düşündükten sonra aynı düşüncelerin sarmalına takılırız. Aklımıza başka hiçbir çözüm yolu gelmediği noktaya geliriz. Bizi üzmesine ve yeni bir işlevsel çözüm getirmemesine rağmen o düşünceleri düşünerek, o duygulara saplanarak yaşamımızı devam ettiririz. Bu da yaşamımızı daha da zorlaştırıp olumsuz hale getirebilir. Kitapta karşılaştığımız duruma yönelik eğer elimizden geleni yaptıysak kendimize bazı sorular sormamızın yararlı olabileceği söylenmektedir:

  • “Bu deneyimden ne öğrenebilirim, bu deneyim büyümeme ne şekilde katkı sağlayabilir?”
  • “Hangi kabiliyetleri kazanabilir ve sahip olduğum hangi kabiliyetlerim geliştirebilirim?”
  • “Sıkıntılı duruma karşı daha çok miktarda sabır gösterebilir miyim?”

Bir yandan sorulara cevap ararken içinde bulunduğumuz zorlu zamanların en kısa sürede geçmesi dileğiyle kitaptan son bir alıntı yaparak cümlelerimi sonlandırıyorum. “Büyük bir acının ortasında,büyük bir tutkuyu bulabilmek beni hep şaşırtmıştır. Korkunç bir kriz genellikle içimizdeki cevherleri ortaya çıkarır.Bizleri,kalbimizi açıp içimizdekini aramaya-içimize bakıp neyden yapıldığımızı keşfetmeye-sevk eder.(s.176)”

 

Yararlanılan Kaynaklar:

Harris, R. Gerçeğin Tokadı. Litera Yayıncılık

Harris, R. Act’i Kolay Öğrenmek İlkeler ve Ötesi İçin Hızlı Bir Başlangıç. Litera Yayıncılık

Yavuz, K.F. (2015). Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT): Genel Bir Bakış, Türkiye Klinikleri Journal of Psychiatry Special Topics, 8(2)

Hazırlayan

Selin Çiltepe, TPDR-DER İstanbul 2019 Güz Dönemi Gönüllü Ekip Arkadaşı