Mutluluğa Doğru: Akış Kuramı

Çocukken sokakta oyun oynarken ortaya çıkan motivasyonunuzu düşünün, hava birden kararır, akşam olurdu ve annelerimiz bizi eve çağırırdı. Sabahtan akşama kadar oynasak dahi asla sıkılmazdık ve daha fazla oynamak isterdik. Bizler sokakta saatlerce oyun oynarken farkında olmadan Akış kuramının içine girerdik ve önemli bir uyarıcı olmadığı sürece Akış’tan çıkamazdık. Çocukken Akış’tan çıkmamızı sağlayacak en büyük uyarıcı, annelerimiz tarafından eve çağrılmamızdı. Annelerimiz bizi eve çağırana kadar gün boyunca motivasyonumuz ve dikkatimiz bir noktada toplanırdı (Kecin, brandnewgame.tr).

Yaparken adeta bilincinizi kaybettiğiniz bir etkinliği, işi düşünün. Öz farkındalığınızı yitirmeye ramak kalacak kadar odaklandığınız, belki de otomatikleşmiş halde yaptığınız. Yaparken sonsuz haz duyduğunuz, diğer uyaranları göz ardı ettiğiniz ve hatta acıktığınızı yorulduğunuzu hissetmediğiniz. Bu durumları nasıl açıklıyorsunuz? Psikoloji, bunu Mihaly Csikszentmihalyi’nin öne sürdüğü Akış Kuramı ile açıklıyor.

Bir ressam nasıl olur da günlerce, aylarca kendini tek bir resmi yapmaya odaklar? Bir sanatçı konser sırasında nasıl benliğinin doruklarında dolaşır? Bu motivasyonun kaynağı nereden gelir ve nasıl sürdürülür? Sorduğumuz sorulara ekleyebileceğimiz örneklerin çıkış noktası: Akış.

Csikszentmihalyi (1990) Akış’ı zahmetsiz konsantrasyona ulaşılan andaki yetenek ve zevk olarak tanımlıyor. İnsanların, kendilerini uyanık, kontrol sahibi ve yeteneklerinin zirvesinde hissettikleri ve bunu zahmete girmeden yaptıkları zaman dilimi Akış. Başka problemlerimiz yokmuş gibi hissettiğimiz, heyecan verici bir aşkınlık durumu. Kişinin bir işi içsel motivasyon, yoğun konsantrasyon, derin bir haz ve tatmin duygusu ile yaptığı durumun psikolojik özelliklerini ortaya konması (Teztel, 2016). Yaptığımız işe, ibadete, spora, yazdığımız yazılara, olaylara ilişkin sahip olduğumuz tam motivasyon ve bunun etkisi olarak diğer uyarıcıların dikkatimizi çekmemesi, zamanın nasıl geçtiğini anlamamamız.

Akış terimi birçok kişinin, işin yapılışından bahsederken “sanki akan bir su tarafından taşınır gibi kolaylık ve akıcılıkla yapılması” benzetmesinden türemiştir (Fullagar et al., 2013: 236, akt. Teztel, 2016). Yaptığımız davranışlara yönelttiğimiz optimum odak, bizi o davranışta başarılı olmaya götürürken aynı zamanda zevk almamızı da sağlar. Akış kuramı, bireyin kültürün baskısı ve biyolojik dürtülerinin esiri olmaksızın, benlik güdülenme sistemiyle davrandığında yaşam amacına uygun zorluklara/etkinliklere yöneldiğini ve yaşam amacının net olduğunu söyler (Moneta ve Csikszentmihalyi, 1996:277; Moneta, 2004:184 13917964.pdf, akt. Sahranç, 2008).

Maslow’un (2001) öne sürdüğü kendini gerçekleştirme amacına hizmet eden bu kuramda, benlik güdülenme sistemiyle becerilerine karşılık gelen eşit ve yüksek düzeydeki zorluklarla baş etme sürecindeki akış deneyiminin sekiz alt boyutu ileri sürülmektedir (Csikszentmihalyi, 1990:49-70, akt. Sahranç, 2008). Bunlar:

  1. Net bir amaç: Yaratıcılık gerektiren işlerde başlangıçta bu amaç tam oturmamış olabilse de, bireyin ne yapmak istediğini net olarak bilmesi.
  2. Eşit ve yüksek düzeyde beceriler ve zorluklar: Beceri ve ortalamanın üzerinde karşılaşılan zorluklar, bireyin becerilerini geliştirmesini sağlaması.
  3. Odaklanmış dikkat/konsatrasyon: Dikkatin, yalnızca etkinliğin gerektirdiği bilgiye ya da eyleme yönelmesi.
  4. Kontrol: Bireyin etkinlik sürecini kontrol etmesi. Bireyin etkinliğin gerektirdiği ve kendisinin sahip olduğu becerisini zorlukla baş ederken geliştirmesi ve sonuçta etkinlikle ilgili hâkimiyeti arttırması (Sahranç, 2008).
  5. Öz-bilinç kaybı: Bireyin becerilerini kullanırken, kendi ve diğerleri hakkında düşünmemesi.
  6. Geribildirim: Birey zorluk ve becerisine ilişkin geribildirim arar. Geribildirim bireyin haz almasını sağlarken, onun daha çok odaklanmasını sağlamakta ve becerisini geliştirmekte, zorlukla baş etmektedir (Sahranç, 2008).
  7. Zaman algısının değişmesi: Zorlukla baş ederken zamanın algılanma biçiminin (uzun-kısa) değişkenliği.
  8. Ototelik deneyim: Bireyin dışsal pekiştireçler peşinde olmayıp, etkinliği zevk almak için yapması.

Bu 8 boyutun sağlandığı durumlarda, işlerde, etkinliklerde mutluluk sağlanıyor. Akış kuramı, insanın kendini gerçekleştirmesinde yoldaki basamaklardan biri. Bir süre, hangi işleri yaparken böyle haz içinde otomatikleştiğinizi düşünmenizi öneririz. Dilerseniz kuramın kurucusunun Ted konuşmasına da buradan ulaşabilirsiniz.

 

Yararlanılan Kaynaklar:

Csikszentmihalyi, M. (2007). Psychology Today, Psychology Flow, Erişim Adresi: http://wiki.idux.com/uploads/Main/FindingFlow.pdf

Csikszentmihalyi, Harper and Row, (1990). FLOW: The Psychology of Optimal Experience. Erişim Adresi: https://web.archive.org/web/20150225201519/http://www.psy-flow.com:80/sites/psy-flow/files/docs/flow.pdf

Kubilay Kecin, Akış Kuramı. Erişim Adresi: http://brandnewgametr.com/akis-kurami/

Sahranç, (2008). Bir Durumluk Akış Modeli: Stres Kontrolü, Genel Özyeterlik, Durumluk Kaygı, Yaşam Doyumu Ve Akış İlişkileri. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16, 122-144

Teztel, G. (2016). Psikolojide Akış Kuramı Ve Müzik İcrası Bağlamında Değerlendirilmesi, 3(2)

 

Hazırlayan

Baharcan Türkmen, TPDR-DER İstanbul 2019 Güz Dönemi Gönüllü Ekip Arkadaşı